Czy fundacja rodzinna nie płaci podatku od sprzedaży udziałów lub akcji?
- 10 lip
- 5 minut(y) czytania
Fundacja rodzinna może sprzedać udziały lub akcje bez bieżącego podatku dochodowego. Nie oznacza to jednak, że każda sekwencja „wniesienie udziałów – sprzedaż” jest automatycznie bezpieczna. Jeżeli fundacja została wykorzystana głównie jako podmiot pośredniczący w zaplanowanej już transakcji, organy podatkowe mogą badać całą operację z perspektywy klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania, czyli GAAR.
Znaczenie ma nie tylko formalna zgodność z przepisami, lecz także rzeczywisty cel utworzenia fundacji, moment podjęcia decyzji o sprzedaży oraz sposób wykorzystania majątku przed transakcją i po niej.
Kiedy fundacja rodzinna nie płaci podatku od sprzedaży udziałów
Ustawa pozwala fundacji rodzinnej przystępować do spółek handlowych, uczestniczyć w nich oraz nabywać i zbywać papiery wartościowe i prawa o podobnym charakterze. Ograniczenie dotyczące mienia nabytego wyłącznie w celu dalszej odsprzedaży nie obejmuje praw wynikających z uczestnictwa w spółkach ani papierów wartościowych.
Posiadanie udziałów, pobieranie dywidendy, wykonywanie praw wspólnika, a następnie sprzedaż udziałów mieszczą się zatem co do zasady w ustawowym zakresie działalności fundacji rodzinnej.
Na gruncie CIT fundacja rodzinna korzysta ze zwolnienia podmiotowego określonego w art. 6 ust. 1 pkt 25 ustawy o CIT. Jeżeli sprzedaż udziałów odbywa się w ramach działalności dozwolonej przez art. 5 ustawy o fundacji rodzinnej, dochód ze sprzedaży zasadniczo nie podlega bieżącemu CIT.
Odpowiedź na tytułowe pytanie brzmi więc: tak, fundacja rodzinna może nie zapłacić podatku dochodowego w momencie sprzedaży udziałów. Trzeba jednak odróżnić konsekwencje samej sprzedaży od opodatkowania późniejszych świadczeń wypłacanych beneficjentom. Środki uzyskane ze sprzedaży należą do fundacji, a nie do fundatora. Ich przekazanie beneficjentowi jest odrębnym zdarzeniem podatkowym.
Fundacja rodzinna nie jest jednorazowym wehikułem transakcyjnym
Podstawowym celem fundacji rodzinnej jest gromadzenie mienia, zarządzanie nim w interesie beneficjentów i spełnianie na ich rzecz świadczeń. Konstrukcja ta ma umożliwiać długoterminowe zarządzanie majątkiem rodzinnym, planowanie sukcesji i ograniczenie ryzyka jego rozdrobnienia.
Przykładowo zastrzeżenia mogą pojawić się, gdy przebieg operacji wygląda następująco:
właściciel spółki rozpoczyna negocjacje z inwestorem;
uzgadnia cenę lub najważniejsze warunki sprzedaży;
zakłada fundację rodzinną albo wnosi do istniejącej fundacji udziały objęte negocjacjami;
fundacja sprzedaje je wybranemu wcześniej nabywcy;
uzyskane środki są szybko przekazywane fundatorowi lub beneficjentom.
W takim układzie organ może uznać, że fundacja nie pełniła samodzielnej funkcji sukcesyjnej ani inwestycyjnej, lecz została wprowadzona między sprzedającego a kupującego przede wszystkim po to, aby zmienić opodatkowanie gotowej transakcji.
Nie przesądza o tym sam krótki odstęp między wniesieniem udziałów a sprzedażą. Nie istnieje obecnie ustawowy termin, po którego przekroczeniu transakcja staje się automatycznie bezpieczna. Czas jest tylko jednym z elementów szerszej oceny.
Kiedy może zostać zastosowana klauzula GAAR?
Zgodnie z art. 119a Ordynacji podatkowej korzyść podatkowa może zostać zakwestionowana, jeżeli łącznie:
osiągnięcie korzyści sprzecznej z przedmiotem lub celem przepisu było głównym albo jednym z głównych celów czynności;
sposób działania był sztuczny;
dokonana czynność prowadziła do uzyskania korzyści podatkowej.
Ocena może obejmować nie jedną umowę, ale cały zespół powiązanych działań. Organy podatkowe mogą więc badać utworzenie fundacji, wniesienie udziałów, prowadzone wcześniej negocjacje, sprzedaż oraz późniejsze wypłaty jako elementy jednego planu.
O sztuczności mogą świadczyć m.in. nieuzasadnione dzielenie operacji, angażowanie podmiotu pośredniczącego bez istotnej funkcji ekonomicznej albo brak związku między uzyskaną korzyścią podatkową a rzeczywistym ryzykiem gospodarczym.
Konsekwencją GAAR może być pominięcie korzyści podatkowej i określenie skutków tak, jak gdyby dokonano czynności odpowiedniej — przykładowo bez pośrednictwa fundacji. W zależności od okoliczności może pojawić się również dodatkowe zobowiązanie podatkowe i obowiązek zapłaty odsetek.
Wniesienie udziałów przed sprzedażą nie zawsze oznacza unikanie opodatkowania
Nie każda sprzedaż udziałów wniesionych wcześniej do fundacji rodzinnej jest agresywną optymalizacją. Spółka należąca do rodziny może przez dłuższy czas pozostawać w majątku fundacji, wypłacać jej dywidendy i stanowić podstawowy element struktury sukcesyjnej.
Fundacja rodzinna może wykonywać prawa wspólnika, przyjmować zyski i reinwestować je zgodnie z polityką określoną w statucie.
Po pewnym czasie może pojawić się inwestor oferujący korzystną cenę. Zmiana warunków rynkowych, niespodziewana oferta branżowego nabywcy, potrzeba dywersyfikacji majątku albo ograniczenie ryzyka koncentracji mogą uzasadniać sprzedaż. W takim przypadku fundacja nie została utworzona na potrzeby konkretnej transakcji. Sprzedaż jest decyzją podjętą w ramach rzeczywistego zarządzania majątkiem.
Za istnieniem rzeczywistych celów gospodarczych mogą przemawiać w szczególności:
utworzenie fundacji jako elementu opracowanego wcześniej planu sukcesji;
wniesienie do niej istotnej części rodzinnego majątku, a nie wyłącznie aktywa przeznaczonego do natychmiastowej sprzedaży;
brak uzgodnionego nabywcy i skonkretyzowanych warunków transakcji w momencie wniesienia udziałów;
rzeczywiste wykonywanie przez fundację praw wspólnika;
otrzymywanie dywidend i zarządzanie nimi w ramach polityki inwestycyjnej;
podjęcie decyzji o sprzedaży przez właściwy organ fundacji po analizie ekonomicznej;
pozostawienie ceny sprzedaży w fundacji i jej dalsze inwestowanie;
kontynuowanie działalności fundacji po przeprowadzeniu transakcji.
Żaden z tych elementów nie stanowi samodzielnej gwarancji bezpieczeństwa. Kilka wypłaconych dywidend lub sztuczne odłożenie sprzedaży w czasie nie „naprawi” operacji, jeżeli od początku istniał uzgodniony plan sprzedaży za pośrednictwem fundacji. Liczy się rzeczywisty przebieg zdarzeń, a nie dokumentacja przygotowana dopiero na potrzeby kontroli.
Co zwiększa ryzyko zakwestionowania sprzedaży?
Największe ryzyko występuje, gdy przed wniesieniem udziałów:
wybrano już nabywcę;
podpisano list intencyjny, term sheet albo umowę przedwstępną;
przeprowadzono due diligence;
uzgodniono cenę lub mechanizm jej ustalenia;
zaangażowano doradców do przeprowadzenia konkretnej transakcji;
fundator wcześniej sam próbował sprzedać udziały;
plan zakłada szybkie przekazanie ceny sprzedaży beneficjentom.
Istotna może być również niespójność między deklarowanym celem sukcesyjnym a rzeczywistą konstrukcją fundacji. Jeżeli fundator zachowuje pełną kontrolę, statut nie zawiera przemyślanych zasad sukcesji, a fundacja obejmuje wyłącznie jedno aktywo przeznaczone do sprzedaży, organ może kwestionować gospodarcze uzasadnienie całej struktury.
Oficjalnie publikowana praktyka Szefa KAS obejmuje zarówno przypadki wydania opinii zabezpieczających, jak i odmowy ich wydania. W sprawach ocenianych negatywnie wskazywano m.in. ryzyko wykorzystania fundacji wyłącznie transakcyjnie, do sprzedaży udziałów z mniejszym obciążeniem podatkowym. W innych stanach faktycznych sprzedaż nie uzasadniała zastosowania GAAR. Praktyka ta potwierdza, że decydują konkretne okoliczności, a nie sama forma prawna fundacji.
Jak przygotować transakcję zgodnie z funkcją fundacji?
Przed wniesieniem lub sprzedażą udziałów należy odtworzyć chronologię zdarzeń i ustalić, kiedy rzeczywiście pojawił się zamiar sprzedaży. Analiza powinna obejmować korespondencję z inwestorami, uchwały, dokumenty doradców, wcześniejsze próby sprzedaży oraz przewidywany sposób wykorzystania ceny.
Cele sukcesyjne i inwestycyjne powinny wynikać z rzeczywistych decyzji właścicielskich, statutu oraz praktyki działania fundacji. Nie należy tworzyć uzasadnienia po fakcie ani dokumentować okoliczności, które nie wystąpiły.
W transakcjach o istotnej wartości warto rozważyć wystąpienie do Szefa KAS o opinię zabezpieczającą. Standardowa interpretacja indywidualna nie jest właściwym instrumentem do rozstrzygania ryzyka zastosowania GAAR. Opinia zabezpieczająca odnosi się natomiast do całego opisanego zespołu czynności i może potwierdzić, że w przedstawionych okolicznościach klauzula nie znajdzie zastosowania.
Fundacja rodzinna może zgodnie z prawem sprzedać udziały bez bieżącego CIT. Powinna jednak pozostać rzeczywistą strukturą sukcesyjną i właścicielską, a nie krótkotrwałym pośrednikiem dodanym do uzgodnionej sprzedaży.
Przed transakcją trzeba przeanalizować historię udziałów, etap rozmów z inwestorem, cele fundacji, zasady podejmowania decyzji oraz plan wykorzystania uzyskanych środków.
Artykuł ma charakter ogólny i informacyjny. Nie stanowi porady prawnej ani podatkowej. Przed podjęciem decyzji należy zweryfikować aktualne przepisy oraz skonsultować indywidualną sytuację ze specjalistą.
