Sprzedaż firmy - udziały czy majątek? Asset deal i share deal w praktyce

Sprzedaż firmy to jedna z najważniejszych decyzji właścicielskich w cyklu życia biznesu. Dobrze przygotowana transakcja pozwala zabezpieczyć cenę, ograniczyć ryzyka prawne i podatkowe oraz uporządkować relacje między sprzedającym a inwestorem.

Źle zaplanowana może natomiast prowadzić do sporów, odpowiedzialności za zobowiązania historyczne, problemów podatkowych albo utraty części wartości wypracowanej przez lata.

W praktyce sprzedaż firmy najczęściej przyjmuje jeden z dwóch modeli: asset deal albo share deal. Wybór między nimi nie jest wyłącznie techniczną decyzją prawną. To element strategii transakcyjnej, który wpływa na cenę, skutki podatkowe, stopień skomplikowania transakcji, odpowiedzialność stron, zakres due diligence oraz przebieg negocjacji, a także dalsze funkcjonowanie firmy już po transakcji.

W tym artykule wyjaśniamy, czym różni się sprzedaż firmy w formule asset deal od share deal, kiedy dany model może być korzystniejszy i na co powinien zwrócić uwagę właściciel firmy przygotowujący się do transakcji.

Czym jest asset deal?

Asset deal to transakcja, w której przedmiotem sprzedaży są określone składniki majątku przedsiębiorstwa. Mogą to być na przykład poszczególne nieruchomości, maszyny, wyposażenie, zapasy, prawa własności intelektualnej, kontrakty, baza klientów, znaki towarowe, domeny internetowe, know-how, całość przedsiębiorstwa lub jego zorganizowana część.

W uproszczeniu w asset deal kupujący nie nabywa udziałów w spółce, lecz wybrane aktywa lub zorganizowany biznes operacyjny.

• sprzedaż całego przedsiębiorstwa,

• sprzedaż zorganizowanej części przedsiębiorstwa, czyli ZCP,

• sprzedaż wybranych aktywów,

• sprzedaż nieruchomości, marki, technologii lub portfela kontraktów.

Ten model jest często wybierany wtedy, gdy kupujący chce przejąć tylko określoną część biznesu, bez przejmowania całej spółki i jej historii - jednak zastrzec należy, że przy transakcji obejmującej przedsiębiorstwo lub ZCP nabywca nadal może odpowiadać solidarnie ze sprzedawcą m.in. w zakresie cywilnoprawnym oraz podatkowym.

Czym jest share deal?

Share deal polega na sprzedaży udziałów lub akcji w spółce. W tym modelu kupujący nabywa prawa właścicielskie do spółki, która nadal pozostaje tym samym podmiotem prawnym. Zmienia się właściciel, ale sama spółka zachowuje swoje umowy, zezwolenia, historię, pracowników, zobowiązania i należności.

W przypadku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością share deal oznacza najczęściej sprzedaż udziałów. W przypadku spółki akcyjnej lub prostej spółki akcyjnej - sprzedaż akcji.

Dla wielu inwestorów jest to naturalny model przejęcia biznesu, ponieważ pozwala zachować ciągłość działalności. Spółka nadal funkcjonuje pod tym samym numerem NIP, REGON i KRS, a jej relacje kontraktowe co do zasady pozostają w mocy.

Asset deal a share deal – podstawowa różnica

Najważniejsza różnica sprowadza się do odpowiedzi na pytanie: co dokładnie kupuje inwestor?

W modelu asset deal inwestor kupuje majątek, przedsiębiorstwo albo jego zorganizowaną część. W modelu share deal inwestor kupuje udziały lub akcje w spółce, a więc przejmuje kontrolę nad podmiotem prowadzącym biznes.

Z perspektywy właściciela firmy różnica ta ma bardzo praktyczne znaczenie. Inaczej wygląda dokumentacja transakcyjna, inaczej prowadzi się badanie due diligence, inaczej rozkładają się ryzyka podatkowe i inaczej projektuje się zabezpieczenia w umowie.

Kiedy warto rozważyć asset deal?

Asset deal może być korzystny szczególnie wtedy, gdy inwestor chce przejąć wyłącznie wybraną część działalności, a nie całą spółkę. Ten model pozwala bardziej precyzyjnie określić, które składniki majątku przechodzą na kupującego, a które pozostają u sprzedającego.

Może to mieć znaczenie na przykład wtedy, gdy spółka prowadzi kilka różnych działalności, posiada aktywa niezwiązane z podstawowym biznesem albo ma historię zobowiązań, której kupujący nie chce przejmować.

Asset deal bywa także użyteczny przy transakcjach obejmujących:

• sprzedaż jednego segmentu działalności,

• wyjście z nierentownej lub pobocznej linii biznesowej,

• sprzedaż części przedsiębiorstwa rodzinnego bez sprzedaży samej spółki,

• przejęcie zespołu, kontraktów i infrastruktury operacyjnej,

• przygotowanie firmy do sukcesji lub reorganizacji.

  
  

Należy jednak pamiętać, że asset deal wymaga bardzo dokładnego opisania przedmiotu transakcji. Jeżeli strony nieprecyzyjnie określą, jakie aktywa, umowy, prawa i obowiązki są przenoszone, może to prowadzić do sporów już po zamknięciu transakcji.

Asset deal może też być uzasadniony faktem, że sprzedawca prowadzi działalność w formie JDG - więc bez przekształcenia w spółkę nie jest możliwe przeprowadzenie takiej transakcji.

Kiedy lepszym rozwiązaniem może być share deal?

Share deal jest często wybierany wtedy, gdy celem inwestora jest przejęcie całego działającego biznesu wraz z jego strukturą prawną, kontraktami, zespołem, historią finansową i pozycją rynkową.

Ten model może być szczególnie atrakcyjny, gdy wartością firmy są nie tylko aktywa, ale również:

• zawarte umowy handlowe,

• relacje z klientami,

• zezwolenia, koncesje lub decyzje administracyjne,

• wypracowana reputacja,

• zespół pracowników,

• historia działalności,

• rozpoznawalność marki.

  
  

Dla sprzedającego share deal może być prostszy organizacyjnie, ponieważ nie trzeba przenosić każdego składnika majątku osobno. Sprzedaży podlegają udziały albo akcje, a spółka kontynuuje działalność.

Z drugiej strony, kupujący przejmuje spółkę z jej historią. Dlatego w transakcjach share deal kluczowe znaczenie ma due diligence prawne, podatkowe, finansowe i korporacyjne.

Skutki podatkowe przy sprzedaży firmy

Podatkowy aspekt transakcji sprzedaży biznesu warto przeanalizować jeszcze przed rozpoczęciem negocjacji z inwestorem, ponieważ przyjęty model – asset deal albo share deal – może istotnie wpływać na poziom opodatkowania zarówno po stronie sprzedającego, jak i kupującego.

W transakcjach typu asset deal skutki podatkowe zależą przede wszystkim od tego, co jest przedmiotem sprzedaży: pojedyncze składniki majątku, całe przedsiębiorstwo czy jego zorganizowana część. Sprzedaż przedsiębiorstwa lub zorganizowanej części przedsiębiorstwa co do zasady pozostaje poza zakresem VAT, ponieważ przepisów ustawy o VAT nie stosuje się do transakcji zbycia przedsiębiorstwa lub ZCP.

Jednocześnie taka transakcja może podlegać podatkowi od czynności cywilnoprawnych, jeżeli przybiera formę czynności objętej PCC, w szczególności umowy sprzedaży.  Przy sprzedaży pojedynczych aktywów konieczna jest natomiast odrębna analiza każdego składnika – w praktyce inne skutki mogą dotyczyć nieruchomości, oraz innych aktywów.

Na gruncie podatków dochodowych asset deal jest zasadniczo traktowany jak sprzedaż aktywów. Po stronie sprzedającego może powstać przychód podatkowy, a koszty podatkowe ustala się w zależności od rodzaju zbywanych składników i ich dotychczasowego rozliczenia podatkowego. Po stronie kupującego istotne znaczenie ma natomiast prawidłowe ustalenie wartości początkowej nabytych środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych, ponieważ to od tej wartości zależy późniejsza amortyzacja podatkowa. W przypadku nabycia przedsiębiorstwa albo zorganizowanej części przedsiębiorstwa może również powstać dodatnia wartość firmy, czyli tzw. goodwill. W uproszczeniu występuje ona wtedy, gdy cena nabycia przedsiębiorstwa lub ZCP przewyższa wartość rynkową składników majątkowych wchodzących w jego skład. Na gruncie CIT dodatnia wartość firmy może stanowić odrębną wartość niematerialną i prawną podlegającą amortyzacji, przy czym przepisy przewidują szczególne zasady jej rozliczania.

W modelu share deal przedmiotem transakcji są udziały albo akcje, a nie bezpośrednio aktywa operacyjne spółki. Sprzedaż udziałów lub akcji co do zasady nie podlega VAT i może podlegać PCC.

Po stronie sprzedającego skutki w podatku dochodowym zależą m.in. od jego statusu oraz historii nabycia udziałów lub akcji; w CIT przychód z ich sprzedaży zasadniczo kwalifikowany jest do zysków kapitałowych, a kosztem są co do zasady wydatki na ich objęcie lub nabycie, rozpoznawane przy zbyciu. Dla kupującego istotne jest, że cena zapłacona za udziały lub akcje zasadniczo nie stanowi kosztu podatkowego w momencie nabycia.

Due diligence przy sprzedaży firmy

Przed sprzedażą firmy warto przeprowadzić wewnętrzny przegląd prawny i podatkowy, jeszcze zanim zrobi to inwestor. Pozwala to zidentyfikować problemy, które mogłyby obniżyć cenę, opóźnić transakcję albo doprowadzić do zerwania negocjacji.

W ramach przygotowania do sprzedaży analizuje się zwykle:

• strukturę właścicielską,

• umowę spółki i dokumenty korporacyjne,

• umowy z kluczowymi klientami i dostawcami,

• zobowiązania finansowe,

• spory sądowe i administracyjne,

• kwestie pracownicze,

• prawa własności intelektualnej,

• nieruchomości,

• rozliczenia podatkowe,

• relacje z podmiotami powiązanymi,

• ryzyka związane z RODO, compliance i regulacjami branżowymi.

  
  

Dobrze przeprowadzone vendor due diligence pomaga właścicielowi firmy wejść w negocjacje z większą kontrolą nad procesem i lepiej uzasadnić oczekiwaną cenę.

Dodatkowo takie badanie pozwala na

Umowa sprzedaży firmy – na co zwrócić uwagę?

Niezależnie od tego, czy transakcja przyjmuje formę asset deal, czy share deal, kluczowym dokumentem jest umowa sprzedaży - czy to umowa sprzedaży aktywów, ZCP, przedsiębiorstwa, czy też umowa sprzedaży udziałów / akcji (SPA).

W praktyce przed przystąpieniem do transakcji zwykle podpisywany jest NDA, ewentualnie list intencyjny oraz term sheet.

W umowie sprzedaży szczególnego znaczenia nabierają:

• precyzyjne określenie przedmiotu transakcji,

• cena i mechanizm jej korekty,

• warunki zapłaty,

• oświadczenia i zapewnienia sprzedającego,

• odpowiedzialność za naruszenie zapewnień,

• limity odpowiedzialności,

• mechanizmy płatności

• zakaz konkurencji,

• zasady dalszej współpracy sprzedającego z firmą,

• warunki przejścia pracowników lub kontraktów,

• odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe,

• warunki zamknięcia transakcji.

  
  

W transakcjach dokumentacja powinna nie tylko zabezpieczać strony formalnie, ale również przewidywać praktyczne scenariusze po zamknięciu. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w których dotychczasowy właściciel pozostaje przez pewien czas w firmie, aby wesprzeć inwestora w przejęciu zarządzania.

Sprzedaż firmy rodzinnej a wybór modelu transakcji

W przypadku firm rodzinnych sprzedaż biznesu często łączy się z sukcesją, zabezpieczeniem majątku prywatnego oraz planowaniem podatkowym. Właściciel nie zawsze chce sprzedać wszystko od razu. Czasem właściwym rozwiązaniem jest sprzedaż części udziałów, wydzielenie określonego segmentu działalności albo wcześniejsza reorganizacja struktury.

W takich sytuacjach wybór między asset deal a share deal powinien być poprzedzony analizą długoterminowych celów właściciela.

Inaczej projektuje się transakcję, której celem jest całkowite wyjście z biznesu, a inaczej sprzedaż częściowa z pozostaniem w spółce jako wspólnik mniejszościowy lub doradca.

Reorganizacja przed sprzedażą firmy

Sprzedaż firmy rzadko powinna zaczynać się od podpisania umowy z inwestorem. W wielu przypadkach potrzebny jest wcześniejszy etap przygotowawczy. Może on obejmować uporządkowanie struktury grupy, wydzielenie aktywów niezwiązanych z działalnością operacyjną, zmianę formy prawnej, przekształcenie, połączenie, podział albo wniesienie określonych składników do innej spółki.

Taka reorganizacja może zwiększyć atrakcyjność firmy dla inwestora, ułatwić finansowanie transakcji, ograniczyć ryzyka prawne oraz poprawić efektywność podatkową sprzedaży.

Należy jednak zaplanować ją z odpowiednim wyprzedzeniem. Działania podejmowane tuż przed transakcją mogą budzić pytania inwestora, banku finansującego albo organów podatkowych.

Asset deal czy share deal – który model wybrać?

Nie ma jednego modelu, który byłby zawsze lepszy. Wybór zależy od celu transakcji, profilu kupującego, struktury biznesu, historii spółki, ryzyk podatkowych i oczekiwań właściciela.

Asset deal może być korzystniejszy, gdy kupujący chce przejąć tylko wybrane aktywa albo część działalności. Daje większą selektywność, ale wymaga precyzyjnego przeniesienia składników majątku, praw i umów.

Share deal może być właściwy, gdy celem jest przejęcie całej spółki i zachowanie ciągłości biznesu. Jest często prostszy organizacyjnie, ale wymaga dokładnego zbadania historii spółki i odpowiedniego zabezpieczenia kupującego przed ryzykami.

Dla sprzedającego kluczowe jest to, aby nie traktować modelu transakcji jako kwestii drugorzędnej. Od wyboru struktury zależy nie tylko sposób sprzedaży, ale także realna cena netto, zakres odpowiedzialności po transakcji, skutki podatkowe po obu stronach transakcji, stopień skomplikowania transakcji, czy też zasady funkcjonowania po transakcji.

Jak kancelaria wspiera sprzedaż firmy?

Doradzamy właścicielom firm, wspólnikom i zarządom spółek w przygotowaniu oraz przeprowadzeniu transakcji sprzedaży biznesu. Łączymy perspektywę prawną, podatkową i biznesową, ponieważ w transakcjach M&A te obszary muszą być analizowane łącznie.

Wspieramy klientów w szczególności przy:

• wyborze modelu transakcji: asset deal lub share deal,

• przygotowaniu firmy do sprzedaży,

• analizie ryzyk prawnych i podatkowych,

• reorganizacji przedtransakcyjnej,

• przygotowaniu dokumentacji transakcyjnej,

• negocjowaniu listu intencyjnego, term sheet i umowy sprzedaży,

• koordynacji due diligence,

• zabezpieczeniu odpowiedzialności sprzedającego,

• planowaniu sukcesji i ochrony majątku po sprzedaży.

  
  

Naszym celem jest nie tylko doprowadzenie do podpisania umowy, ale przede wszystkim bezpieczne przeprowadzenie właściciela przez cały proces sprzedaży firmy, od przygotowania struktury po zamknięcie transakcji.